Tôi nhận ra mình có vấn đề vào cái ngày phát hiện bản thân cầm điện thoại lên chỉ để kiểm tra giờ, rồi hai mươi phút sau vẫn còn dán mắt vào màn hình mà chẳng nhớ nổi ban đầu mình định làm gì. Điện thoại của tôi khi ấy rung lên vài chục lần mỗi giờ, mỗi tiếng chuông lại giật mạnh sự chú ý của tôi ra khỏi việc đang làm. Tôi luôn trong trạng thái bận rộn nhưng chẳng làm xong việc gì cho ra hồn, luôn kết nối nhưng lại thấy trống rỗng lạ thường. Đó là lúc tôi quyết định phải giành lại quyền kiểm soát sự chú ý của chính mình.
Sự chú ý là tài sản quý giá nhất bị đánh cắp âm thầm
Chúng ta thường lo lắng về việc tiêu tiền hay lãng phí thời gian, nhưng ít khi để tâm rằng sự chú ý mới là thứ tài nguyên đang bị rút cạn nhanh nhất. Mỗi ứng dụng trên điện thoại đều được thiết kế tinh vi để giữ chân chúng ta càng lâu càng tốt. Những tiếng thông báo, những chấm đỏ, những đoạn video cuốn không dứt đều nhắm vào một mục tiêu duy nhất là kéo sự chú ý của ta về phía màn hình.
Điều đáng sợ là quá trình này diễn ra âm thầm đến mức chúng ta tưởng đó là lựa chọn của mình. Tôi từng nghĩ mình chủ động mở điện thoại, nhưng khi quan sát kỹ, tôi thấy phần lớn thời gian là do một tiếng rung, một thói quen vô thức, một khoảng trống nhỏ trong ngày mà tay tôi tự động với lấy điện thoại. Sự chú ý của tôi không còn thuộc về tôi nữa, nó bị dẫn dắt bởi những thứ được lập trình để gây nghiện.
Cái giá của việc luôn bị phân tâm
Điều khiến tôi quyết tâm thay đổi là khi nhận ra sự phân tâm đã ăn mòn chất lượng cuộc sống của mình đến mức nào. Tôi không còn đọc hết được một chương sách mà không với tay lấy điện thoại. Tôi ngồi cùng bạn bè nhưng một nửa tâm trí vẫn để ở màn hình. Ngay cả khi chơi với con, tôi cũng liếc điện thoại giữa chừng, và ánh mắt hụt hẫng của con là điều tôi không bao giờ quên được.
Não bộ cần thời gian để đi sâu vào một công việc, và mỗi lần bị gián đoạn, nó phải mất nhiều phút để quay lại trạng thái tập trung. Khi tôi bị ngắt quãng vài chục lần mỗi giờ, tôi gần như không bao giờ chạm được đến chiều sâu ấy. Tôi sống cả ngày ở bề mặt của mọi thứ, chạm vào rất nhiều nhưng chẳng thật sự thấm được gì. Cảm giác mệt mỏi triền miên của tôi hóa ra không đến từ làm quá nhiều, mà từ việc không bao giờ được làm một thứ cho trọn vẹn.
Những thay đổi nhỏ tạo ra khác biệt lớn
Tôi không chọn cách cực đoan là vứt bỏ điện thoại, bởi nó vẫn là công cụ cần thiết cho công việc và cuộc sống. Thay vào đó, tôi thiết lập lại mối quan hệ của mình với thiết bị bằng những điều chỉnh nhỏ nhưng hiệu quả:
- Tắt gần như toàn bộ thông báo, chỉ giữ lại cuộc gọi và tin nhắn từ những người thân thiết. Ngay khi màn hình ngừng sáng lên liên tục, tôi thấy đầu óc mình yên tĩnh hẳn.
- Chuyển những ứng dụng gây nghiện nhất ra khỏi màn hình chính, để chúng vào một thư mục sâu bên trong. Chỉ cần thêm vài bước chạm, cái phản xạ vô thức mở ứng dụng đã giảm đi rõ rệt.
- Đặt ra những khoảng thời gian và không gian không điện thoại, như trong bữa ăn, một giờ trước khi ngủ và ngay khi vừa thức dậy. Những khoảng lặng này trả lại cho tôi sự tỉnh táo.
- Để điện thoại sạc ở một phòng khác vào ban đêm. Nhờ vậy, thứ đầu tiên tôi chạm vào buổi sáng không còn là màn hình, và giấc ngủ của tôi cũng sâu hơn.
Học cách chịu đựng sự buồn chán
Điều bất ngờ nhất tôi khám phá được là mình đã quên mất cách chịu đựng sự buồn chán. Mỗi khoảnh khắc trống trải dù chỉ vài giây, như lúc xếp hàng hay chờ đèn đỏ, tôi đều lấp đầy bằng điện thoại. Khi tôi ngừng làm vậy, ban đầu tôi thấy bứt rứt khó chịu, tay chân như thừa thãi.
Nhưng dần dần, tôi học lại được giá trị của những khoảng trống. Chính trong lúc chờ đợi mà không làm gì, đầu óc tôi mới có dịp lang thang, mơ mộng và nảy ra những ý tưởng bất ngờ. Sự buồn chán, hóa ra, là mảnh đất màu mỡ cho trí tưởng tượng và sự sáng tạo. Bằng cách luôn lấp đầy nó, tôi đã vô tình bịt kín cả một nguồn suối tinh thần quý giá.
Giành lại quyền làm chủ cuộc sống của mình
Sau vài tháng thực hành, tôi không dám nói mình đã hoàn toàn thoát khỏi sức hút của màn hình, đó là một cuộc chiến phải chiến đấu mỗi ngày. Nhưng tôi đã lấy lại được nhiều thứ tưởng như đã mất. Tôi đọc trọn được những cuốn sách mình yêu thích. Tôi trò chuyện với người thân mà không bị chia trí. Tôi làm việc với sự tập trung sâu mà mình đã đánh mất từ lâu.
Quan trọng hơn cả, tôi cảm thấy mình đang thật sự sống cuộc đời của chính mình, chứ không phải bị cuốn theo dòng chảy vô tận của những thứ được thiết kế để chiếm lấy tâm trí tôi. Sự chú ý là nơi cuộc đời ta thực sự diễn ra, bởi ta chú tâm vào điều gì thì điều đó chính là cuộc sống của ta. Giành lại quyền làm chủ sự chú ý, với tôi, chính là giành lại quyền làm chủ cuộc đời mình, từng khoảnh khắc tỉnh thức một.