Có một thời tôi đọc sách rất nhiều. Tôi có thể ngồi hàng giờ liền trong một cuốn tiểu thuyết, quên cả thời gian, để tâm trí lạc vào một thế giới khác. Nhưng rồi điện thoại thông minh xuất hiện, và không biết từ lúc nào, thói quen ấy lặng lẽ biến mất. Mỗi khi rảnh, thay vì cầm sách, tay tôi tự động với lấy điện thoại. Tôi vẫn mua sách, vẫn chất chúng trên kệ với ý định tốt đẹp, nhưng chúng cứ nằm đó. Phải mất một thời gian dài tôi mới hiểu được điều gì đã xảy ra và làm cách nào để tìm lại niềm vui ấy.
Vì sao việc đọc sách trở nên khó khăn
Vấn đề không phải tôi lười, mà là não bộ của tôi đã bị tái lập trình. Các ứng dụng trên điện thoại được thiết kế để mang lại phần thưởng tức thì: mỗi cú lướt cho một nội dung mới, mỗi thông báo kích hoạt một liều dopamine nhỏ. Sau hàng nghìn lần lặp lại, não bộ học được rằng phần thưởng phải đến nhanh chóng và liên tục. Trong khi đó, đọc sách đòi hỏi điều ngược lại hoàn toàn: sự kiên nhẫn, khả năng tập trung kéo dài, và sự chấp nhận rằng phần thưởng đến chậm.
Khi ngồi đọc, tôi nhận thấy chỉ sau vài phút đầu, một cảm giác bồn chồn xuất hiện. Tâm trí đòi hỏi kích thích, đòi hỏi sự thay đổi. Tôi đọc một trang nhưng không nhớ gì vì đầu óc đã lang thang. Đây không phải lỗi của bản thân tôi mà là kết quả tự nhiên của việc luyện tập sai thứ trong nhiều năm. Tin tốt là điều gì đã được luyện thì cũng có thể luyện lại theo hướng khác.
Tái xây dựng cơ bắp tập trung
Tôi tiếp cận việc đọc lại giống như một người lâu ngày không tập thể dục quay lại phòng gym. Bạn không thể nâng tạ nặng nhất ngay lập tức, và bạn cũng không thể đọc bốn tiếng liên tục sau nhiều năm bỏ bê. Tôi bắt đầu khiêm tốn với chỉ mười phút mỗi ngày, đặt hẹn giờ và cam kết chỉ đọc trong khoảng thời gian ngắn đó. Mười phút nghe có vẻ ít, nhưng điều quan trọng là sự đều đặn chứ không phải khối lượng.
Dần dần, khả năng tập trung của tôi được phục hồi. Mười phút thành hai mươi, rồi thành cả tiếng đồng hồ một cách tự nhiên. Quan trọng hơn, cảm giác bồn chồn ban đầu giảm dần khi não bộ học lại được niềm vui của sự đắm chìm sâu. Tôi nhận ra thứ mình từng yêu thích vẫn ở đó, chỉ là bị chôn vùi dưới những thói quen mới.
Những điều giúp tôi quay lại với trang sách
- Để điện thoại ở phòng khác khi đọc, vì chỉ cần nó nằm trong tầm mắt cũng đủ khiến tâm trí phân tán.
- Bắt đầu bằng những cuốn sách dễ vào và hấp dẫn thay vì những tác phẩm nặng nề mà bạn nghĩ mình nên đọc.
- Tạo một góc đọc cố định và thoải mái, để não bộ liên kết không gian đó với việc đọc và thư giãn.
- Cho phép mình bỏ dở những cuốn không hợp, đời quá ngắn để ép mình đọc một cuốn sách nhàm chán.
- Đặt việc đọc vào một khung giờ cố định, chẳng hạn trước khi ngủ, để nó trở thành một nghi thức quen thuộc.
Đọc sách mang lại điều mà mạng xã hội không thể
Khi đã đọc trở lại đều đặn, tôi nhận thấy một sự khác biệt sâu sắc trong cách tâm trí mình vận hành. Mạng xã hội cho tôi vô số mảnh thông tin rời rạc, nhưng chúng trôi qua mà chẳng đọng lại gì. Sách thì khác. Một cuốn sách hay buộc tôi phải theo đuổi một dòng suy nghĩ phức tạp từ đầu đến cuối, phải kiên nhẫn với những ý tưởng cần thời gian để mở ra. Quá trình đó rèn luyện khả năng tư duy chiều sâu mà cuộc sống số đang dần lấy đi của tất cả chúng ta.
Đọc sách cũng cho tôi một trải nghiệm hiếm hoi trong thời đại này: sự yên tĩnh và đơn nhiệm. Khi đọc, tôi chỉ làm một việc duy nhất. Không thông báo, không cuộn vô tận, không nhiều cửa sổ mở cùng lúc. Đó là một dạng nghỉ ngơi cho tâm trí mệt mỏi vì phải xử lý quá nhiều thứ. Và có lẽ vì thế mà sau mỗi buổi đọc, tôi luôn cảm thấy đầu óc nhẹ nhõm hơn, chứ không kiệt sức như sau khi lướt điện thoại hàng giờ.
Nếu bạn cũng từng yêu đọc sách nhưng đã đánh mất thói quen đó, tôi muốn nói với bạn rằng nó hoàn toàn có thể tìm lại. Đừng tự trách mình, đừng đặt mục tiêu quá lớn. Hãy bắt đầu thật nhỏ, kiên nhẫn với chính mình, và để niềm vui ấy quay về một cách tự nhiên. Phần thưởng xứng đáng với mọi nỗ lực.